Nieuws

De lesbische liefde tussen Hendrikje en Trijntje had volgens arts Nicolaes Tulp de doodstraf verdiend

Amarillis kroont Mirtillo (1648) van Jacob van Loo.Beeld Stichting Rijksmuseum Muiderslo
Hendrikje van der Schuur verkleedde zich in de 17de eeuw als man en diende in het leger van Frederik Hendrik. Daarna wilde ze trouwen met Trijntje Barends, maar dat liep slecht af. Hun liefdesrelaas werd beschreven door arts Nicolaes Tulp, die daarbij zijn eigen morele afkeuring bepaald niet achterwege liet.

In het Muiderslot hangt een schilderij van Jacob van Loo, waarop twee zoenende vrouwen te zien zijn. Een van de vrouwen is eigenlijk de herder Mirtillo die – als vrouw verkleed – meedoet aan een kuswedstrijd en zo de bosnimf Amarillis kroont Mirtillo voor zich weet te winnen, een verhaal uit het Italiaanse toneelstuk Il pastor fido. Maar waar het verhaal van Amarillis kroont Mirtillo en Mirtillo een gelukkig einde heeft met een huwelijk tussen die twee, loopt het in het Amsterdam van 1641 voor Hendrikje van der Schuur en Trijntje Barends slecht af.

‘Hendrikje Schuur, een Vrouw van een Mannen-moed, verdriet hebbende in hare Sexe, trok mans klederen aan, en vertrokken zynde naar den oorlog, diende zy enigen tyd in de Belegering van ’s Hertogenbosch, onder Frederik Hendrik, doorluchtig Prins van Oranje.’

Dit citaat klinkt bijna alsof het uit een geschiedenisboek komt en een heldin opvoert als Kenau Hasselaer of Jeanne d’Arc, maar dat is niet zo. Het komt uit een verzameling 17de-eeuwse medische casussen, de Geneeskundige waarnemingen van Nicolaes Tulp, die voor het eerst in het Latijn verschijnt in 1641. Tulp beschrijft in het boek allerlei patiënten die hij als arts in zijn praktijk in Amsterdam tegen was gekomen.
‘Mannelijk gedrag’

Van der Schuur is echter geen patiënt van Tulp; ze is zelfs niet ziek.Tulp is echter in zijn rol als schepen aanwezig als Van der Schuur in de zomer van 1641 gevangen is gezet in het stadhuis. Hij is verantwoordelijk voor haar verhoor en ook dat van de vrouw met wie ze samenleeft: de in Amsterdam geboren, weduwe Barends. Bij haar ondervraging bekent Barends dat zij met Van der Schuur heeft geslapen en ‘vleijschelijcke conversatie’ heeft gehad. Ze voegt eraan toe dat zij en Van der Schuur ‘wel gesint sijn geweest malkanderen te trouwen, zoo t zelve geoorloft ware geweest.’

Van der Schuur komt oorspronkelijk uit Amersfoort. Zij zegt tijdens haar verhoor dat ze twee jaar als soldaat gediend heeft onder een zekere kapitein Roobol; Tulp weet in zijn boek te vertellen dat dat bij het Beleg van ’s-Hertogenbosch in 1629 is geweest. Van der Schuur vertelt dat ze daardoor een bekende verschijning is en lastig wordt gevallen op straat als ze in vrouwenkleding rondloopt. Daarom is ze zich weer als man gaan kleden.

Haar ‘mannelijke gedrag’ wekte duidelijk de interesse van Tulp. Al snel vermengen zijn functie als schepen en zijn beroep als arts zich. In de verhoren speelt de anatomie van Van der Schuurs geslachtsdelen een hoofdrol. Barends en drie andere vrouwen uit de omgeving van Van der Schuur – die alle drie ontkennen gemeenschap met haar te hebben gehad – worden zeer specifiek op dit onderwerp ondervraagd.
Grote clitoris

Uit hun woorden blijkt dat Van der Schuur een tamelijk grote clitoris heeft, die door Tulp in zijn boek, maar ook in de verhoren wordt aangeduid als ‘roede’ (een in de 17de eeuw gangbaar woord voor penis). De ondervraagde vrouwen geven aan dat Van der Schuur wel gewoon ongesteld wordt. Tulps nieuwsgierigheid gaat zo ver, dat hij vervolgens besluit drie vroedvrouwen te laten komen om Van der Schuur te laten onderzoeken. Zij bevestigen hem dat haar clitoris groter is dan gemiddeld. Het is niet duidelijk hoe dit in het strafproces past, vermoedelijk moet het vooral de medische interesse van Tulp bevredigen.

Ook in zijn Geneeskundige waarnemingen lopen Tulps rollen als arts en schepen door elkaar. Zo laat hij in zijn beschrijving van de casus van Van der Schuur zijn morele afkeuring bepaald niet achterwege. Zijn medische blik is door die afkeuring sterk gekleurd. Hij haalt – met een moderne blik gezien – veel door elkaar: seksuele voorkeur, geslacht en gedrag dat Tulp opvat als typisch mannelijk (met name het libido).

Hij noemt Van der Schuur een ‘tribas’, in zijn boek vertaald als vrijster. Tulp lijkt de oorzaak van zowel Van der Schuurs seksuele voorkeur voor vrouwen, haar verhoogde libido, het dragen van mannenkleding en het vechten als soldaat in het leger van de stadhouder voornamelijk te zoeken in het anatomische anders zijn van haar geslachtsdelen.
Trans persoon

Van der Schuur heeft volgens Tulp ‘mannenmoed’, maar ook ‘verdriet van haar sekse’. Dat doet vermoeden dat Van der Schuur een trans persoon is. Het probleem daarbij is dat we af moeten gaan op de woorden van Tulp, die zich duidelijk afkeert van haar gedrag en daardoor niet een geheel betrouwbare bron is. Anderzijds is het door Van der Schuur zelf in haar verhoor bevestigde aantrekken van mannenkleren (en wellicht ook het meevechten in het staatse leger), wel degelijk een aanwijzing dat zij een andere genderidentiteit heeft dan ‘vrouw’.

Het loopt niet goed af met de vrouwen: ze worden op 2 augustus beiden binnenskamers gegeseld. Van der Schuur wordt bovendien voor 25 jaar verbannen uit Amsterdam. Van haar ontbreekt daarna ieder spoor. Barends blijft in de stad wonen; in 1664 is ze daar nog getuige bij de ondertrouw van haar dochter Hester.

Tulp publiceert zijn boek, met de casus van Van der Schuur erin opgenomen. Hij toont geen enkele compassie met de vrouwen. Aan het einde van zijn stuk over deze zaak schrijft hij zelfs dat de lesbische relatie eigenlijk de doodstraf verdient, maar dat de vrouwen mild gestraft zijn. Van het verdriet van de twee voorgoed van elkaar gescheiden geliefden kunnen we ons hooguit een voorstelling maken.
Tom van der Molen is conservator in het Amsterdam Museum. Dit is een bewerking van een artikel uit het oktobernummer van Ons Amsterdam.
Nicolaes Tulp

We kennen Nicolaes Tulp (1593-1674) tegenwoordig vooral dankzij het schilderij De anatomische les, waarvoor hij zich in 1632, omringd door zijn leerlingen, door Rembrandt van Rijn (1606-1669) heeft laten afbeelden. De in Amsterdam geboren Tulp promoveerde in 1614 in Leiden, waarna hij zich als arts vestigde op de Keizersgracht. Tulp was naast arts ook vijfmaal schepen en vier keer burgemeester van Amsterdam.
 

PAROOL

 

 

Comments powered by CComment

Articles - FJ Related Plus

Mastodon